Nowa neuronaukowa szkoła hipnozy terapeutycznej, psychoterapii i rehabilitacji

Ernest L. Rossi, Ph.D.

Salvatore Iannotti, MD

Kathryn L. Rossi, Ph.D.

Tytuł oryginału

The New Neuroscience School of Therapeutic Hypnosis, Psychotherapy, and Rehabilitation

Źródło

HypnosNytt nr 2, str. 3-14

Redakcja

Jan Dyba

Korekta językowa

Daria Bedkowska

Copyright © 2006 Ernest L. Rossi

Małopolski Instytut Genomiki Psychospołecznej i Badan nad Świadomością został

powołany w 2014 roku w celu popularyzacji wiedzy z zakresu nowoczesnej neuronauki psychoterapii, hipnozy terapeutycznej i rehabilitacji. Zapraszamy wszystkich zainteresowanych do dyskusji i wymiany pogladów. Jestesmy otwarci na różne formy współpracy zmierzające do popularyzacji podejscia terapeutycznego doktora Ernesta Rossiego.

Małopolski Instytut Genomiki Psychospołecznej i Badan nad Swiadomoscia został

oficjalnie zatwierdzony i jest wspierany przez doktora Ernesta L. Rossiego.

Wiecej informacji na stronie: www.jandyba.pl

Nowa neuronaukowa szkoła hipnozy terapeutycznej, psychoterapii i rehabilitacji

Ernest L. Rossi, Ph.D., Salvatore Iannotti, MD i Kathryn L. Rossi, Ph.D.

Sztuka leczenia przeżywa obecnie rozkwit nowych odkryć z dziedziny neuronauki i genomiki funkcjonalnej, co ma znaczące konsekwencje dla rozumienia ludzkiej natury na najgłębszych poziomach. Niniejsza praca nakreśla cztery podstawowe zasady dla naszej nowej neuronaukowej szkoły hipnozy terapeutycznej, psychoterapii i rehabilitacji, pomocy w edukacji nowego pokolenia studentów i profesjonalistów w celu integracji tych odkryć z tradycyjną sztuką leczenia. Zakładamy, że wiele zjawisk związanych z sugestią terapeutyczną, psychoterapią i rehabilitacją stanowi fenotypową, czy też obserwowalną, poznawczo-behawioralną manifestację zależnych od aktywacji ekspresji genu, plastyczności mózgu oraz leczenia opartego o relację ciało-umysł w konstrukcji i rekonstrukcji świadomości, pamięci, uczenia się i zachowania. Ogólny model twórczego procesu ekspresji genu i plastyczności mózgu został wykorzystany do zilustrowania nowej neuronauki sugestii terapeutycznej w zależnej od aktywacji hipnozie, psychoterapii i rehabilitacji.

Wprowadzamy cztery zasady naszej nowej neuronaukowej szkoły hipnozy terapeutycznej, psychoterapii i rehabilitacji w sztuce leczenia. Zaczniemy od podsumowania tego, jak ekspresja genu i plastyczność mózgu stały się podstawą konstrukcji i rekonstrukcji pamięci, uczenia się i zachowania w czasie naszych naturalnych rytmów czuwania, pracy, snu, śnienia i leczenia. Aktualne koncepcje relacji pomiędzy ekspresją genu, plastycznością mózgu i świadomością dostarczają nowej wizji natury ludzkiej, co prowadzi do renesansu naszego najgłębszego filozoficznego i duchowego rozumienia życia, sensu i leczenia. Jesteśmy ciągle zaangażowani w rekonstrukcję i resyntezę umysłu, świadomości, sensu i leczenia w czasie naszego naturalnego codziennego cyklu wzrostu, eksploracji i leczenia, jak zilustrowano na rycinie pierwszej.

Rycina 1. Cykl leczenia opartego na relacji ciało-umysł, od świadomości do plastyczności mózgu. Zintensyfikowane doświadczenie sztuki, piękna i prawdy może wzbudzić (1) świadomość obserwującą, co aktywuje (2) neurony lustrzane i związane z nimi doświadczenia empatii, przeniesienia i raportu prowadzące do uruchomienia związanych z nimi (3) ekspresji genu/cyklu syntezy białek w celu wytworzenia elementów konstrukcyjnych życia. To generuje  (4) plastyczność mózgu i możliwość leczenia wielu dysfunkcji ciała na poziomie molekularno-genomowym i prowadzi do kolejnego cyklu obserwującej świadomości. Ta normalna komunikacyjna, samokreacyjna i lecząca pętla w relacji ciało-umysł, wykonująca pełne okrążenie co, mniej więcej, 90-120 minut przez cały - 24 godzinny dzień circadialny, jest naturalnym życiowym procesem, do którego staramy się dotrzeć oraz wzbudzać go przy pomocy naszego innowacyjnego, zależnego od aktywności, podejścia neuronaukowego do terapeutycznej hipnozy, psychoterapii i rehabilitacji.

Cykl zdrowienia oparty na relacji ciało-umysł na rycinie pierwszej ilustruje cyrkularną, bioinformacyjną pętlę komunikacyjną pomiędzy psychospołecznym doświadczeniem (1) jaźni obserwującej, (2) neuronów lustrzanych, (3) ekspresji genu/cyklu syntezy białek oraz (4) plastyczności mózgu, co prowadzi do dalszych oddziaływań nowej świadomości i leczenia ad infinitum. Ten cykl leczenia oparty o relację ciało-umysł jawi się większości ludzi jako zaskoczenie, kiedy zdają sobie sprawę, jak granice obecnej neuronauki tworzą nową wizję znaczenia sztuki, piękna i prawdy, pomocnych w zrozumieniu ludzkiej sprawności i leczenia. Charles Darwin (1871) wskazał dla przykładu w swojej książce The Descent of Man na znaczenie piękna w selekcji seksualnej w ewolucji człowieka. Taka interpretacja roli piękna i powiązanych z nim doświadczeń w sztuce jest znacznie bardziej przekonująca, niż źle rozumiana, potoczna, traktowana jak filozofia życia, koncepcja ewolucji, która zakłada przeżycie „najlepiej przystosowanych” oraz „wizję natury, jako czerwonej od zębów i szponów”. Niedawno Roughgarden (i in. 2006) udowodnili, że matematyczna teoria gier dotycząca społecznych zachowań kooperacyjnych prowadzi do bardziej kompletnego ujęcia zachowań reprodukcyjnych człowieka, niż ograniczona interpretacja teorii selekcji seksualnej Darwina, kładąca nacisk na koncepcję samolubnych genów i memów (pamięciowych i kognitywnych analogii do genów) w walce o przetrwanie (Dawkins, 1976).

Obecnie dobrze wiadomo, że nasze geny wytwarzają białka, które są elementami konstrukcyjnymi życia, co dopełnia psychofizjologię ciała, mózgu, zachowania, świadomości i osobowości. Z tego punktu widzenia możemy zdefiniować świadomość jako fenotyp (zewnętrzną manifestację) ontologii genu (biologicznej historii na poziomie molekularno-komórkowym). Zwykle jednak nie zauważa się, że odwrotny proces również zachodzi: pętle zwrotne świadomości pobudzone przez numinotyczne doświadczenie sztuki, piękna i prawdy z ryciny pierwszej mogą podwyższyć poziom aktywności w neuronach lustrzanych, do takiego stopnia, aby włączały one ekspresję genu/cykl syntezy białek, które wytwarzają elementy konstrukcyjne życia. Możemy wyrazić istotę tej nowej wizji komunikacji opartej na relacji ciało-umysł jednym zdaniem. Nasze nowe i numinotyczne doświadczenia fascynacji tajemnicami świata i nas samych pobudzają neurony lustrzane w naszych mózgach, co następnie uruchamia ekspresję genu/cykl syntezy białek i plastyczność mózgu w służbie ciągłego procesu konstrukcji i rekonstrukcji naszej świadomości i zdrowia w codziennym życiu i snach. Gruntowne znaczenie tego nowego, neuronaukowego podejścia do hipnozy terapeutycznej, psychoterapii i rehabilitacji może być uhonorowane krótkim wprowadzeniem w cztery innowacyjne pomysły z obecnej neuronauki (Rossi, 1986/1993, 2002, 2004, 2005).

1. Podwyższony poziom ekspresji genu prowadzi do podwyższonych poziomów neuronalnej aktywności, co odróżnia mózg ludzki od mózgów innych naczelnych.

Jak możemy wytłumaczyć różnice pomiędzy ludzką świadomością i kulturą w porównaniu z innymi naczelnymi, jeśli w przybliżeniu mają one wszystkie taką samą ilość, w 99 procentach identycznych genów (około 24,000)? Obecnie neuronauka dostarcza danych eksperymentalnych, wskazujących na to, czym różni się aktywność ludzkiego mózgu od mózgów innych naczelnych na poziomie ekspresji genu i plastyczności mózgu. Rewolucja spowodowana wprowadzeniem mikromacierzy DNA eksploruje specyficzne cechy ewolucji ludzkiego mózgu (Preuss i in., 2004). Cáceres (i in. 2003) podsumowują swoje badania w tej dziedzinie w następujący sposób:

„Niewiele wiadomo na temat tego, czym ludzki umysł różni się od mózgów naszych najbliższych krewnych. W celach zbadania podstaw genetycznych ludzkich specjalizacji w organizacji mózgu i poznania, porównaliśmy profile ekspresji genu kory mózgowej ludzi, szympansów i rezusów makaków, używając kilku oddzielnych technik. Zidentyfikowaliśmy 169 genów, które wykazały różnice w ekspresji pomiędzy korą mózgową ludzi i szympansów, a 91 zostało przypisanych do ludzkiego rodowodu przy użyciu makaków jako grupy obcej. Niespodziewanie większość różnic pomiędzy mózgami ludzi i innych naczelnych uwidaczniała się w regulacji w górę. Około 90 proc. genów podlegało silniejszej ekspresji u ludzi. W przeciwieństwie do porównania serca i wątroby u ludzi i szympansów, gdzie liczba regulowanych wzrastająco i malejąco genów była prawie identyczna. Nasze wyniki wskazują, że ludzki mózg manifestuje rozróżnialny wzorzec ekspresji genu, pokrewny z innymi naczelnymi, z podwyższonym poziomem ekspresji wielu genów przynależących do szerokiego spektrum klas funkcjonalnych. Zwiększona ekspresja tych genów może dostarczyć podstaw dla rozległych modyfikacji w fizjologii mózgu i funkcjonowaniu u ludzi oraz może sugerować, że ludzki mózg charakteryzuje się podwyższonymi poziomami neuronalnej aktywacji.” (s. 13030, kursywa dodana)

Te podwyższone poziomy ekspresji genu i aktywacji neuronalnej w ludzkim mózgu przypominają nam pobudzenie wynikające z psychologicznego doświadczenia skupionej świadomości (monoideizm) oraz fascynacji, które były kluczowymi elementami wczesnych opisów psychofizjologii hipnozy terapeutycznej, sporządzonych przez Jamesa Braida (1855/1970) i przedstawionych w jego książce- Fizjologia Fascynacji (The Physiology of Fascination) w następujący sposób:

Upraszczając do pewnego stopnia studia nad zwrotnymi, wzajemnymi akcjami i reakcjami umysłu i materii (...) warunek [hipnotyczny] powstał w rezultacie wpływów, istniejących wewnątrz ciała pacjenta. Skoncentrowana uwaga lub dominująca idea doprowadza do modyfikacji fizjologicznych procesów, te dynamiczne zmiany z kolei wpływają na umysł podmiotu. Zapożyczyłem termin ‘hipnotyzm’ lub sen nerwicowy dla określenia tego procesu (...) Wreszcie jako termin ogólny, obejmujący całość tego zjawiska wynikającego z wzajemnych wpływów umysłu i materii na siebie nawzajem, proponuje, jako najwłaściwszy, termin ‘psychofizjologia’” (w Tinterow, 1970, s. 369-372, kursywa dodana).

Cáceres i in. (2003) nie zastanawiają się nad hipnozą terapeutyczną ani sztuką leczenia w ich pracy o zwiększonej ekspresji genu i podwyższonej aktywacji neuronalnej w ludzkim mózgu, ale ich badania niosą ważne implikacje dla nowej teorii hipnozy terapeutycznej, psychoterapii i rehabilitacji na molekularno-genomowym poziomie. Rozważają oni wkład genów, które udało im się powiązać z podwyższoną aktywnością neuronów w podwyższone, behawioralne, emocjonalne i poznawcze stany świadomości w następujący sposób:

Zidentyfikowanie genów, które wykazują zmiany regulacyjne w korze mózgowej dorosłego człowieka dostarcza wskazówek odnośnie biochemicznych szlaków i komórkowo-biologicznych procesów, które zostały zmodyfikowane podczas ewolucji. Widoczna regulacja w górę tak wielu różnych genów sugeruje, między innymi, że ogólny poziom aktywności neuronalnej oraz wspierające ją metaboliczne procesy mogą być na niezwykle wysokim poziomie pobudzenia w ludzkiej korze mózgowej. Spójna z tym jest regulacja w górę genów uwikłanych w transport synaptyczny, włączając w to kontrolę pobudzenia glutaminergicznego (SYN47, znany również jako Homer 1b), plastyczność na glutaminergicznych synapsach (CAMK2A), sygnalizację fosfatydyloinozytolową (IMPA1, CDS2), wyrzut pęcherzyków synaptycznych (RAB3GAP, ATP2B1), transport aksonalny wzdłuż mikrotubuli (KIF3A, DCTN1) gromadzenie się mikrotubuli (MAP1B) oraz kierowanie białek do zagęszczenia postsynaptycznego (PSD – przyp. JD) (USP14). Udało nam się również znaleźć zmiany ekspresji, powiązane z metabolizmem energetycznym. Przykładowo CA2, które ulega ekspresji w komórkach glejowych, jest powiązane z generowaniem i transportem mleczanu przez astrocyty dla neuronów, jako źródła energii. Zgodnie z naszą wiedzą myśl, że ludzki mózg cechuje niezwykle wysoki metabolizm nie była wcześniej rozważana. Zwykle większe mózgi mają mniejsze wskaźniki metaboliczne (na jednostkę tkanki), niż mózgi mniejsze. Niemniej jednak, niedawne analizy wykorzystujące techniki obrazowania w celu dokonania pomiarów mózgowego metabolizmu glukozy w stanie świadomym sugerują, że wskaźniki metaboliczne w ludzkim mózgu są podobnie wysokie, a nawet wyższe u ludzi, niż u makaków. Wyższe poziomy neuronalnego pobudzenia mają prawdopodobnie ważne konsekwencje dla poznawczych i behawioralnych możliwości, a geny regulowane w górę u ludzi, CAMK2A są powiązane z procesami uczenia się i pamięci, natomiast mutacje GTF2I (Zespół Williamsa), CA2 (zwapnienie mózgu - marble brain disease), oraz SC5DL (latosteroloza) łączą się z umysłowym upośledzeniem” (s. 13034).

Obecnie nie wiadomo do jakiego stopnia codzienna ekspresja genów oraz stanów pobudzenia neuronalnego, które są z nimi skorelowane, jest powiązana z ludzkim doświadczaniem świadomości, hipnozy terapeutycznej, psychoterapii oraz rehabilitacji. Podejście stosujące mikromacierze DNA mogłoby być jednak stosowane na wiele ciekawych sposobów do badań nad obecnymi teoriami świadomości oraz jej aktywności na poziomie molekularno-genomowym (Rossi, 2005/2006). Crick i Koch (2005) przykładowo sugerują, że przedmurze (claustrum), będące mało poznaną częścią mózgu może być kluczem do zrozumienia procesów świadomości. Przedmurze jest cienką warstwą istoty szarej, która funkcjonuje jak dwukierunkowa ulica pomiędzy rejonami kory mózgowej odpowiedzialnymi za wyższe funkcje a strukturami podkorowymi biorącymi udział w przetwarzaniu odczuć, emocji oraz innych aktywności związanych ze świadomością. Crick i Koch zakładają, że prawdopodobną funkcją przedmurza jest pełnienie roli swego rodzaju dyrygenta orkiestry, integrującego aktywności pojedynczych muzyków w holistyczne doświadczenie świadomości (Bittman i In., 2005). Dużym wyzwaniem będzie zaprojektowanie badań wykorzystujących techniki obrazowania mózgu w połączeniu z mikromacierzami DNA, mających na celu określenie do jakiego stopnia to właśnie przedmurze wyraża 196 genów, które Cáceres i in. (2003) wyodrębnili jako powiązane z podwyższonym pobudzeniem neuronów w ludzkim mózgu. Jeszcze większym wyzwaniem byłaby weryfikacja naszych molekularno-genomowych teorii hipnozy terapeutycznej, psychoterapii i rehabilitacji przy pomocy takich badań.

2. Neuronauka neuronów lustrzanych: empatia, raport i przeniesienie

Jaka jest podstawowa zdolność wszystkich studentów i profesjonalistów w dziedzinie lecznictwa? Wydaje nam się, że odkrycie neuronów lustrzanych przez Giacomo Rizzolatti i jego zespół badawczy na Uniwersytecie w Parmie we Włoszech może dostarczyć istotnej wskazówki, mogącej pomóc odpowiedzieć na to pytanie. Rizzolatti i Arbib (1998) opisują swoją pracę w następujący sposób:

U małp rostralna część brzusznej kory przedruchowej (obszar F5) zawiera neurony, które ulegają wyładowaniom, zarówno kiedy małpa chwyta czy manipuluje obiektami, jak i kiedy obserwuje eksperymentatora wykonującego podobne czynności. Te neurony (neurony lustrzane) wydają się reprezentować system, który dopasowuje obserwowane zdarzenia do podobnych, wytwarzanych wewnętrznie działań i w ten sposób formułuje połączenie między obserwatorem a aktorem. Eksperymenty wykorzystujące przezczaszkową stymulację magnetyczną oraz pozytronową tomografię emisyjną (PET) sugerują, że systemy neuronów lustrzanych, odpowiedzialne za rozpoznawanie gestów, istnieją również u ludzi i zawierają w sobie pole Broci. Zakładamy tutaj, że taki system dopasowujący obserwację/wykonanie dostarcza mostu koniecznego od „wykonywania” do „komunikowania”, jako połączenia między aktorem i obserwatorem oraz staje się połączeniem pomiędzy nadawcą a odbiorcą każdej wiadomości (s. 188, kursywa dodana).

Ten „system dopasowujący obserwację/wykonanie”, który „dostarcza mostu koniecznego od „wykonywania” do „komunikowania”, jako połączenia między aktorem i obserwatorem” zdaje się dostarczać neuronalnego systemu odzwierciedlania dla nowej neuronaukowej teorii hipnozy terapeutycznej, psychoterapii i rehabilitacji.

Niedawne badanie przeprowadzone przez Fogassiego, Ferrari, Gesiericha, Rozziego, Chersiego i Rizzolattiego (2005) uogólniają funkcję neuronów lustrzanych na obserwację, zachowanie, poznanie i „czytanie w myślach” w sposób, który może nieść ważne implikacje dla nowych podejść w sztuce leczenia.

Neurony w dolnym płacie ciemieniowym (IPL) były badane, kiedy małpy wykonywały czynności ruchowe będące częścią różnych działań oraz kiedy obserwowały podobne działania wykonywane przez eksperymentatora. Większość motoneuronów z okolicy dolnego płata ciemieniowego (IPL), rejestrujących specyficzne działanie (np. chwytanie), manifestowało znacząco inną aktywacje, kiedy to działanie było częścią innych czynności (np. jedzenia i przekładania). Sporo motoneuronów z okolic IPL uległo wyładowaniom podczas obserwacji czynności wykonywanych przez innych. Większość (neuronów – przyp. JD) reagowała inaczej, kiedy ta sama obserwowana czynność była częścią konkretnego działania. Te neurony uległy pobudzeniu podczas obserwacji zdarzenia, przed rozpoczęciem następujących po nim zdarzeń, precyzujących działanie. Dlatego też te neurony nie tylko rejestrują obserwowaną sekwencję motoryczną, ale również pozwalają obserwatorowi zrozumieć intencje osoby obserwowanej (s. 622)(...). Rozumienie „innych umysłów” składa się na oddzielny obszar poznania. Analizy wykorzystujące techniki obrazowania mózgu sugerują, że w tę funkcję może być uwikłanych kilka obszarów mózgu. Biorąc pod uwagę złożoność problemu, byłoby naiwnym zakładać, że mechanizm opisany w tym badaniu jest jedynym mechanizmem biorącym udział w procesie „czytania w myślach”, a jednak obecnie uzyskane dane wskazują na taki neuronalny mechanizm, dzięki któremu podstawowe aspekty związane z intencją mogą znaleźć wytłumaczenie. Co więcej dane te reprezentują przykład tego, jak działanie i poznanie są ze sobą połączone oraz jak doprecyzowanie organizacji ruchowej może determinować pojawianie się złożonych funkcji poznawczych (s. 666, kursywa dodana).

Możemy zauważyć ważną rolę neuronów lustrzanych w wyjaśnieniu: „jak działanie i poznanie są powiązane ze sobą”, poprzez zgłębienie klasycznego schematu Penfielda i Rasmussena (1950), przedstawiającego sensomotorycznego homunkulusa ludzkiego mózgu. Rycina druga ilustruje jak, w procesie ewolucji człowieka, wyodrębniły się znacznie większe obszary kory ludzkiego mózgu, służące do mapowania ważnych szczegółów twarzy (podkreślając ich znaczenie dla komunikacji i poznania) oraz rąk, do działań i manipulacji.

Rycina 2. Sensomotoryczny homunkulus kory ludzkiego mózgu Penfielda i Rasmussena.

Widoczne zniekształcenia obrazu ludzkiego ciała są zatwierdzonymi oszacowaniami właściwej ilości kory, którą proces ewolucji wyspecjalizował w kodowaniu zdarzeń sensorycznych i motorycznych, z wielu obszarów ciała. Zauważmy, jak przerośnięte ręce oraz rejon ust-języka-twarzy, odzwierciedla niezwykle duże obszary mózgu, wyodrębnione przez ewolucję do zmapowania tych dwóch, ważnych z punktu widzenia przetrwania, obszarów chwytania i komunikacji. Te obszary ręki oraz sygnalizacji palcami, jak również wskazówki płynące z twarzy, a także mowa wykorzystywane są w naszym innowacyjnym, zależnym od aktywacji, neuronaukowym podejściu do hipnozy terapeutycznej, psychoterapii i rehabilitacji (Rossi, 2002, 2004, 2005a-f).

Ludzka mowa i ręce są najważniejsze zarówno w komunikacji werbalnej, jak i niewerbalnej, w obecnym innowacyjnym, zależnym od aktywacji ujęciu hipnozy terapeutycznej, psychoterapii i rehabilitacji (Rossi, 1986/1993, 2002, 2004, 2005 a-f).

Z historycznego punktu widzenia doświadczenie rozumienia „innych umysłów”, poprzez neurony lustrzane, zdaje się być podstawą tego, co było nazywane „raportem”, w klasycznej literaturze dotyczącej hipnozy terapeutycznej, „empatią” w psychoterapii oraz „przeniesieniem” w psychoanalizie. Zakładamy, że neurony lustrzane łączą, tak zwaną „Kartezjańską lukę pomiędzy ciałem i umysłem”, w nowej teorii tworzenia i transformacji pamięci, rzeczy wyuczonych, zachowania i świadomości, poprzez życiowy cykl traumy, stresu, choroby i zdrowia, jak wskazano na rycinie trzeciej.

Rycina 3. Jak neurony lustrzane wykorzystują ekspresję genu, cykl syntezy białek, aby stworzyć most nad Kartezjańską luką pomiędzy ciałem a umysłem.

(1) zwyczajny proces uczenia się pobudzenia i habituacji oraz (2) pamięć krótkoterminowa (ok. 20 minut) zwykłych aktywności w świadomości, w codziennym życiu potrzebuje jedynie komunikacji pomiędzy synapsami neuronów, poprzez neurotransmitery. Kiedy jednak doświadczamy znacznie silniejszego pobudzenia przez nowość, doświadczenie numinotyczne, fascynację, oraz motywujące sytuacje ważnych zmian życiowych, inna molekularno–genomowa ścieżka do jądra neuronu jest aktywowana (STRZAŁKA POWRACAJĄCA DO GENÓW), w celu uruchomienia ekspresji genu, cyklu syntezy białka (4) PAMIĘCI DŁUGOTRWAŁEJ oraz wzrostu nowych połączeń synaptycznych. (4) Obustronna komunikacja pomiędzy jednym neuronem a drugim aktywuje DŁUGOTRWAŁE WZMOCNIENIE SYNAPTYCZNE, w celu zakodowania nowych wspomnień, rzeczy wyuczonych oraz stanów świadomości, co może zająć od około 90-120 minut, po całe lata w naturalnym cyklu życia.

Rycina trzecia przedstawia aktualizację podsumowania pracy Kandela, nagrodzonej Nagrodą Nobla, demonstrującej, jak neurony czuciowe otrzymują i przekazują bodziec do neuronów motorycznych, co ukazuje z kolei, jak aktywacja neuronów lustrzanych może uruchomić ekspresję genu, cykl syntezy białka i plastyczność mózgu (Kandel, 2000; Rossi, 2002, 2004). Zwykłe doświadczenia pamięci krótkoterminowej i uczenia się (około 20 minut) przenoszą impuls z modulujących neuronów czuciowych do neuronów motorycznych, w niewielkiej szczelinie pomiędzy synapsami, przy pomocy neurotransmiterów, w ramach krótkich impulsów, trwających tylko kilka milisekund. Doświadczenia nowe, zaskakujące czy stresujące wymagają jednakże znacznie dłuższej drogi do jąder neuronów lustrzanych, gdzie zostaje aktywowana ekspresja genu, cykl syntezy białka (oznaczone jako „strzałka powracająca do genów” na rycinie trzeciej). Dłuższa droga zależnej od aktywacji ekspresji genu, cyklu syntezy białka generuje wzrost nowych połączeń synaptycznych, będących istotą plastyczności mózgu, kodującej inne, zaskakujące i złożone doświadczenia, w nowe wspomnienia, doznania i świadomość.

Zakładamy, że ta cyrkularna pętla informacji pomiędzy obserwującą świadomością, neuronami lustrzanymi oraz ekspresją genu, cyklem syntezy białek oraz plastycznością mózgu, które kodują transformację świadomości oraz znaczenie poczucia siebie i wolnej woli, stwarza pomost nad, tak zwaną luką pomiędzy ciałem i umysłem. Ten o wiele dłuższy proces pamięci długoterminowej, uczenia się świadomości i osobowości potrzebuje około 90–120 minut, co pokrywa się z podstawowym cyklem aktywności i spoczynku (BRAC) w codziennym życiu oraz z cyklem snu (REM) (Rossi, 2002, 2004, 2005a-f).

3. Nowość i działania motywowane tworzą kolejne neurony i świadomość

Poprzednie pokolenia postrzegały mózg jako niezmieniający się organ, który nie zastępuje swoich komórek w ciągu całego życia. W latach 90. odkryto jednak, że doświadczenie nowości, wzbogacenie środowiska lub ćwiczenia (umysłowe oraz fizyczne) mogą aktywować komórki macierzyste w mózgu, aby te rozwinęły się w nowe neurony, mogące zakodować następne wspomnienia, umiejętności oraz świadomość (Rossi, 2002, 2004, 2005 a-f; Van Praag i In., 2002). Udokumentowano, że hipokamp jest głównym centrum pamięci oraz dowiedziono, że jest również centralnym miejscem, w którym zachodzi neurogeneza u myszy i ludzi. Niedawno badacze z zakresu nauronauki zauważyli, że synapsy, formowane przez nowo powstałe neurony w dojrzałych hipokampach, są bardziej podatne na zmiany, niż te wytwarzane przez bardziej dojrzałe neurony. Nowe neurony mogą być znacznie łatwiej aktywowane przez kolejne doświadczenia niż starsze i dlatego wzmacniają lub osłabiają swoje połączenia z innymi neuronami, w procesach plastyczności mózgu. Miller (2006) streszcza aktualne poglądy wygłoszone na niedawnym sympozjum neuronaukowym.

Bischofberger i inni zademonstrowali dodatkowe szczegóły dotyczące fizjologii nowych neuronów, które sugerują, że aktywacja jest kluczem do przetrwania. Późno powstałe neurony, które nie odbierają na falach szumu aktywności elektrycznej pomiędzy sąsiadami i nie dodają czegoś użytecznego do konwersacji mają mniejszą szansę zintegrowania się z istniejącą siecią neuronalną. Nieumiejętność dopasowania się może być śmiertelna dla tych neuronów, tak samo jak podczas rozwoju mózgu, kiedy to aktywność neuronalna pozwala wyeliminować złe połączenia. „W trakcie wczesnego rozwoju następuje okres krytyczny, kiedy to neurony są zdolne w większym stopniu do plastyczności.” stwierdza Linda Overstreet Wadiche, neuronaukowiec z Uniwersytetu Zdrowia i Nauki w Oregonie, w Portland. Spora część nowo podejmowanej pracy skupia się na idei głoszącej, że późno powstałe neurony przejmują tę młodzieńczą elastyczność. Wadiche stwierdza: „Dorosła neurogeneza nie tylko dodaje nowe komórki; dodaje nowy typ neuronu.” Kempermann przypuszcza, że nowe neurony optymalizują hipokampa do przetwarzania nowych i złożonych bodźców. Macklis, w oparciu o swoje dane, podejrzewa, że nowe neurony w opuszce węchowej, mogą pełnić podobną rolę. Obydwa regiony mózgu są archaicznymi strukturami, pomagającymi zwierzętom w radzeniu sobie ze zmieniającymi się i złożonymi cechami ich otoczenia (…) Nowe neurony mogą dawać tym częściom mózgu dodatkową plastyczność, czego nie można było osiągnąć jedynie przez rozszerzanie istniejących synaps, jak to się dzieje w mózgu. „Z ewolucyjnego punktu widzenia wydaje się sensownym, że jednostka mogłaby chcieć (…) pozwolić na formowanie się zupełnie nowych obwodów, poprzez integrację stabilnego strumienia nowych neuronów.” (…) Lepsze zrozumienie fizjologii neuronów w zdrowych mózgach powinno pomóc badaczom ocenić rolę dojrzałej neurogenezy, również w uszkodzonych mózgach. Wzrost w neurogenezie, być może jako reakcja kompensacyjna, wydaje się towarzyszyć kilku typom uszkodzeń mózgu, włączając w to wylew oraz choroby neurodegeneracyjne, takie jak choroba Alzheimera czy Parkinsona. Są również dowody, że depresja spowalnia neurogenezę, a leki antydepresyjne odnoszą skutki poprzez jej promowanie, przynajmniej u gryzoni (…). Mało jednak wiadomo na temat tego, czy nowo powstałe neurony w uszkodzonych mózgach z powodzeniem integrują się z istniejącymi obwodami, nie wspominając już o tym, czy mogłyby być używane do przywracania funkcjonalności zniszczonych obwodów (s.393-394, kursywa dodana tutaj).

Schmidt-Hieber, Jonas i Bischofberger (2004) opisują, jak aktywność tych nowych neuronów różni się od starych neuronów, w następujący sposób:

Neuronalne komórki macierzyste, w różnych rejonach mózgu kręgowców, nieprzerwanie, przez całe życie produkują neurony. W hipokampie ssaków, obszarze istotnym dla pamięci przestrzennej i epizodycznej, tysiące komórek ziarnistych jest produkowanych każdego dnia, a ich dokładna liczba zależy od warunków środowiskowych i ćwiczeń fizycznych. Szansa przeżycia tych neuronów wzrasta dzięki procesom uczenia się i odwrotnie; uczenie się może być wspierane przez neurogenezę. Mimo iż sugeruje się, że nowo wytworzone neurony mogą mieć specyficzne właściwości umożliwiające uczenie się, komórkowy oraz synaptyczny mechanizm plastyczności w tych neuronach jest w dużej części niepoznany. Tutaj wskazujemy, że młode komórki ziarniste w dorosłym hipokampie różnią się gruntownie od dojrzałych komórek ziarnistych, zarówno pasywnymi, jak i aktywnymi właściwościami membrany. W młodych neuronach kanały Ca2+ typu T mogą generować wyizolowane wyładowania Ca2+ oraz wzmacniać szybkie potencjały czynnościowe Na+, przyczyniając się tym samym do wywołania plastyczności synaptycznej. Łączne, długotrwałe wzmocnienie synaptyczne może zostać wywołane łatwiej w młodych neuronach, niż w dojrzałych, pomimo zaistnienia identycznych warunków. Dlatego nowo powstałe neurony odsłaniają unikatowe mechanizmy, wywołujące plastyczność synaptyczną, co może mieć znaczenie dla formowania się aktualnych wspomnień (s. 184, kursywa dodana).

Lisman i Morris (2001) opisali, w jaki sposób twórcze odtwarzanie aktywności neuronalnej generuje plastyczność mózgu, pomiędzy różnymi jego rejonami, w następujący sposób:

Te odkrycia zostały poczynione w kontekście teorii konsolidacji śladu pamięciowego. Według jednego mechanistycznego wyjaśnienia tej idei, nowo nabyta informacja sensoryczna przelewana jest przez korę do hipokampa. Zaskakujące jest to, że właściwie tylko hipokamp uczy się w tym czasie, tzn. jest aktywny (online). Później, kiedy hipokamp jest nieaktywny (offline), prawdopodobnie w czasie snu, odtwarza zmagazynowane informacje, przenosząc je do kory. Kora jest postrzegana jako powolny uczeń, który jest w stanie przechowywać trwale wspomnienia, tylko dzięki powtarzanemu odtwarzaniu informacji przez hipokamp. Według niektórych poglądów hipokamp jest tylko tymczasowym magazynem pamięci, kiedy ślady pamięciowe zostaną utrwalone w korze, wspomnienia mogą zostać wydobyte nawet, jeśli hipokamp zostanie usunięty. Nie ma bezpośrednich dowodów na to, że jakieś formy powtórzeń zachodzą w hipokampie (…) Te wyniki wspierają pogląd, w ramach którego hipokamp jest szybkim, tj. aktywnym (online) uczniem, który dalej „naucza” wolniejszą korę, znajdującą się w stanie nieaktywnym (offline) (s. 248-249, kursywa dodana).

To aktualizujące i terapeutyczne odtwarzanie pomiędzy hipokampem, korą i innymi częściami mózgu i ciała jest według nas podstawą wszystkich kreatywnych procesów, opartych na relacji ciało-umysł, w medycynie alternatywnej lub uzupełniającej. To właśnie ono uzupełnia curriculum nowej neuronaukowej szkoły hipnozy terapeutycznej, psychoterapii i rehabilitacji.

4. Terapeutyczna rekonstrukcja świadomości podczas zmian życiowych

Wielu badaczy w dziedzinie neuronauki bada parametry czasowe, zależnej od aktywacji, ekspresji genu i plastyczności mózgu, w procesach rozwojowych we wczesnych, jak i dojrzałych, zmianach w pamięci, umiejętnościach, stresie, traumie oraz zachowaniu, podczas ważnych zmian życiowych. Cohen-Cory (2002) zebrał procesy czasowe na poziomie synaptycznym, które ewidentnie współwystępują z objawami i procesami leczenia związanymi z relacją ciało–umysł.

W trakcie rozwoju wytwarza się więcej synaps, niż zostanie w ostatecznym rozrachunku. Dlatego eliminacja nadmiernych połączeń synaptycznych jest najistotniejszym krokiem w procesie dojrzewania synaptycznych obwodów. Eliminacja synaps jest procesem współzawodnictwa, który składa się z interakcji pomiędzy presynaptycznymi i postsynaptycznymi partnerami. Proces formowania się synaps oraz ich eliminacji może zachodzić znacznie szybciej w centralnym układzie nerwowym, niż płytce nerwowo-mięśniowej, gdzie proces eliminacji synaps został dobrze opisany. W płytce nerwowo-mięśniowej kręgowców pojedyncza komórka mięśniowa jest wstępnie unerwiona przez wiele aksonów motoneuronów. Zmiana z unerwienia, przez wiele do unerwienia, przez jeden akson motoneuronu zachodzi stopniowo, kiedy niektóre zakończenia przyłączeniowe wycofują się z każdego włókna przed innymi. Proces ten potrzebuje około 24 godzin na wycofanie się połączenia presynaptycznego (…). W centralnym układzie nerwowym (CUN), tak jak w płytce nerwowo-mięśniowej, rozwojowe, zależne od aktywacji przekształcenia obwodów synaptycznych zachodzą przy pomocy procesu selektywnej stabilizacji, współzależnie aktywnych połączeń oraz eliminacji połączeń, wykazujących aktywność nieskorelowaną. Anatomiczne oczyszczanie obwodów synaptycznych zachodzi na poziomie pojedynczych aksonów i dendrytów, przy pomocy dynamicznych procesów angażujących błyskawiczną eliminację synaps. Podczas gdy aksony rozgałęziają się i przebudowują, synapsy tworzą się i rozmontowują, z pomocą błyskawicznie zachodzących procesów eliminacji, w czasie krótszym niż dwie godziny (…) Neurony w hipokampie, w których funkcja receptora glutaminianu została zmieniona, co pokazuje, że dekonstrukcja synapsy w CUN zachodzi błyskawicznie w czasie, około 1,5 godziny po zaprzestaniu funkcjonowania synaps  (s. 771) (…). Badania, skupiające się na efektach długotrwałej plastyczności synaptycznej, zwykle korzystają z eksperymentalnych planów badawczych, w których powtarzalna stymulacja o wysokiej częstotliwości, wzbudza wzmocnienie synaptyczne (nazywane długotrwałym wzmocnieniem synaptycznym – LTP, będącym również naukową nazwą molekularnych procesów „pamięci długoterminowej”), któremu towarzyszą strukturalne i molekularne zmiany, na poziomie pojedynczych synaps (s. 773, kursywa dodana).

Warto tutaj zauważyć, że czas od 1,5 do 2 godzin, potrzebny na synaptogenezę i plastyczność mózgu, jak przeanalizował Cohen-Cory (2002), wydaje się identyczny z 1,5–2 godzinnym, podstawowym cyklem odpoczynku i aktywności (BRAC), będącym fundamentalnym parametrem czasowym cyklu snu REM, w ramach którego został on oryginalnie odkryty (Aserinsky i Kleitman, 1954; Kleitman i Rossi 1992). Podstawowe, życiowe procesy chronobiologiczne homeostazy, adaptacji (Lloyd i Rossi, 1992, 1993; Rossi, 1982, 1986, 1986/1993, 1996, 2002; Rossi i Nimmons, 1991), stresu, traumy (Kaufer i in., 1998; Rossi, 2000a,b), pamięci, uczenia się i neurogenezy (Kandel, 2000), jak również procesy neuroendokrynologiczne, psychoimmunologiczne oraz hipnozy terapeutycznej są  związane z chronobiologią podstawowego cyklu odpoczynku i aktywności (BRAC) Kleitmana. Synaptogeneza, neurogeneza i plastyczność mózgu są najpóźniej dodanymi składnikami do listy złożonych systemów adaptacyjnych podstawowego cyklu odpoczynku i aktywności (BRAC), których działanie można zauważyć na wszystkich poziomach, od molekularno-genomowego, po poznawczo-behawioralny (Rossi, 2002, 2004, 2005a-f).

Również Ribeiro i in. (2004) udokumentowali, jak działa podstawowy cykl odpoczynku i aktywności, podczas zainicjowanej przez doświadczenie nowości, neuronalnej rewerbacji podczas snu i śnienia.

Najnowsze odkrycia oraz literatura sugerują zamiast tego, że sen wolnofalowy (SW) oraz REM (marzenia senne) pełnią oddzielne role w procesie konsolidacji śladów pamięciowych. Przywoływanie wspomnień ma miejsce podczas snu wolnofalowego (SW), a ich magazynowanie podczas snu REM. Zgodnie z tym punktem widzenia, szkodliwe efekty deprywacji snu na konsolidację śladu pamięciowego są konsekwencją przerwania, związanych z nią neuronalnych rewerbacji i ekspresji genu, odpowiednio podczas snu wolnofalowego (SW) i snu REM (…) Podsumowując, nieprzerwana neuronalna rewerbacja podczas snu wolnofalowego (SW), po której zaraz następuje powiązana z plastycznością ekspresja genu w czasie snu REM, może być wystarczająca dla wyjaśnienia korzystnej roli snu dla konsolidacji nowych wspomnień (s. 135, kursywa dodana).

Rycina 4. W jaki sposób ważne życiowe punkty zwrotne wzbudzają ekspresję genu/cykl plastyczności mózgu podczas malowniczych snów, w celu zakodowania nowej świadomości, wspomnień, nawyków i zachowań.

Dawniejsze badania Ribeiro (i in. 1999, 2003) dokumentowały, w jaki sposób nowe i wzbogacające doświadczenia w czasie dziennych godzin pracy prowadziły do ekspresji genu Zif-268, podczas marzenia sennego w fazie snu REM. Jeśli w czasie godzin pracy nie wystąpiła żadna nowość, gen Zif-268, który odpowiada za ekspresję czynnika neurotropowego, uruchamiającego plastyczność mózgu, nie zostaje uruchomiony. Zakładamy, że są to procesy związane z niezwykle wyrazistymi i dramatycznymi „dużymi snami”, których doświadczamy podczas nowych i często stresujących punktów zwrotnych w cyklu życia, zilustrowanych na rycinie czwartej.

Teoretyczny profil ilustrujący, w jaki sposób dobrze przebadany, 4-stopniowy proces twórczy (Smith 1995; Wallas, 1926) w psychoterapii (Rossi, 1967, 1968) mógłby zostać wpasowany w ramę procesów chronobiologicznych podstawowego cyklu spoczynku i aktywności (BRAC), został przedstawiony na rycinie piątej.

Rycina piąta. Czterostopniowy proces twórczy w naszej nowej, neuronaukowej szkole hipnozy terapeutycznej, psychoterapii i rehabilitacji.

Niższy diagram przedstawia w uproszczony sposób Kleitmanowski 90–120 minutowy cykl spoczynku,aktywności czuwania, spania i adaptacyjnej psychofizjologii przez cały dzień. Wznoszące się punkty szczytowe snu REM, charakteryzujące nocne marzenia senne, co mniej więcej 90–120 minut, są przedstawione, wraz z bardziej zmiennymi, ultradobowymi rytmami aktywności, adaptacji i spoczynku w czasie dnia (Strickgold,2005). Dolna rycina ilustruje również, jak wiele cząsteczek transporterów hormonalnych systemu dokrewnego, takich jak hormon wzrostu, aktywacyjny hormon stresu (kortyzol) oraz seksualny hormon (testosteron) mają również swoje typowe, cyradialne punkty szczytowe, w różnym czasie cyklu 24-godzinnego. Górny diagram zarysowuje podstawową, neuronaukową jednostkę psychoterapii, będącą wykorzystaniem jednego z naturalnych 90-120  minutowych, ultradobowych rytmów pobudzenia i relaksacji, zilustrowanych na dolnym diagramie. Klasyczne cztery etapy procesu twórczego: 1) zbieranie danych; 2) inkubacja; 3) iluminacja; 4) weryfikacja są opisane przez Wallesa (1926) oraz dalej poruszane przez Netza, (2002). Jung (1923) jako pierwszy opisał, w jaki sposób cztery podstawowe, psychologiczne funkcje odczuć, uczuć, intuicji i myślenia wiążą się z procesami samokreacji (indywiduacji).

Przypuszczamy, że typowe 1,5-2 godzinne sesje hipnozy terapeutycznej, psychoterapii i rehabilitacji Miltona H. Ericksona, wzbudzały procesy lecznicze, oparte na relacji ciało-umysł, dokładnie w momencie, kiedy angażowały molekularne procesy ekspresji genu/cyklu syntezy białek 1,5-2-  godzinnego, podstawowego cyklu spoczynku i aktywności (BRAC). Wsparcie eksperymentalne tego czterostopniowego profilu procesu twórczego w hipnozie terapeutycznej, psychoterapii i rehabilitacji, przedstawionego na rycinie piątej, wywodzi się z Levsky’ego i in. (2002), którzy udokumentowali istnienie takich samych chronobiologicznych profilów na poziomie ekspresji genu, w pojedynczej komórce, która zachodzi w ramach typowego parametru czasowego, ok. 90-120 minut Kleitmanowskiego, podstawowego cyklu spoczynku i aktywności.

Podsumowanie

Niedawne postępy w dziedzinie neuronauki tworzą gruntowny wgląd w tradycyjną sztukę leczenia, w tym hipnozę terapeutyczną, psychoterapię i rehabilitację, jak również sztukę, piękno i prawdę w filozofii, naukach humanistycznych i ścisłych. Dokonany tutaj konceptualny przegląd nakreśla cztery podstawowe zasady nowej neuronaukowej szkoły hipnozy terapeutycznej, psychoterapii i rehabilitacji.

1. Podwyższone poziomy ekspresji genu generują podwyższone poziomy aktywności neuronalnej, co odróżnia ludzki mózg i świadomość od innych naczelnych.

2. Nowa neuronauka neuronów lustrzanych, empatii, raportu i przeniesienia dostarcza świeżych wglądów w kwestię podstawowego, psychospołecznego talentu wszystkich terapeutów.

3. Związana z nowością i motywowana aktywność mentalna generuje nowe neurony, znaczenie i świadomość, które łączą tak zwaną Kartezjańską lukę pomiędzy umysłem, ciałem i genem.

4. Normalny proces konstruowania świadomości, wspomnień i nawyków podczas ważnych życiowych przełomów, w czasie czuwania, spania i śnienia dostarcza naturalnego modelu dla naszego innowacyjnego, neuronaukowego ujęcia hipnozy terapeutycznej, psychoterapii i rehabilitacji.

Zakładamy, że klasyczne zjawisko hipnozy terapeutycznej opisuje fenotypowe, czy też obserwowalne poznawczo-behawioralne manifestacje, zależnej od aktywacji ekspresji genów, plastyczności mózgu i leczenia opartego na relacji ciało-umysł w psychoterapii i rehabilitacji. Potrzeba dalszych badań w celu oceny klinicznej skuteczności 4-stopniowego procesu twórczego w rekonstrukcji świadomości, pamięci i zachowania, w ramach naszych innowacyjnych, zależnych od aktywacji, neuronaukowych ujęciach hipnozy terapeutycznej, psychoterapii i rehabilitacji.

Ta publikacja powstała dzięki wsparciu La Nuova Scuola Di Neuroscienze Ipnosi Therapeutica (Nowej Szkoły Hipnozy Terapeutycznej) oraz Instituto Mente-Corpo (Instytutu Ciało–Umysł):

Salvatore Iannotti, M.D., (Rzym, Włochy), jest dyrektorem medycznym; Ernest Rossi, Ph.D., USA jest profesorem Neuronauki; Kathryn Rossi, Ph.D., USA jest profesorem psychologii i psychoterapii.

Bibliografia

Ribeiro, S., Goyal, V., Mello, C. & Pavlides, C. (1999). Brain gene expression during REM sleep depends on prior waking experience.  Learning & Memory, 6: 500-508.

Rossi, E. (1972/1985/2000). Dreams, consciousness, spirit (3ed edition of Dreams and the growth of personality) Phoenix: Zeig, Tucker, Theisen.

Rossi, E. (1973a). Psychological shocks and creative moments in psychotherapy. The American Journal of Clinical Hypnosis, 16, 9-22.

Rossi, E. (1982). Hypnosis and ultradian cycles: A new state(s) theory of hypnosis? The American Journal of Clinical Hypnosis, 25 (1), 21-32.

Rossi, E. (1986). Altered states of consciousness in everyday life: The ultradian rhythms. In B. Wolman & M. Ullman (Eds.), Handbook of Altered States of Consciousness (pp. 97-132). New York: Van Nostrand.

Rossi, E. (1986/1993). The Psychobiology of Mind-body Healing, Revised Edition. New York: Norton.

Rossi, E. (1990). Mind-Molecular Communication: Can We Really Talk to Our Genes?

Hypnos, 17 (1), 3-14.

Rossi, E. (1996). The Symptom Path to Enlightenment: The New Dynamics of Self-Organization in Hypnotherapy. Pheonix, Arizona.: Zeig, Tucker, Theisen, Inc.

Rossi, E. (2000 a). In search of a deep psychobiology of hypnosis: Visionary hypotheses for a new millennium. American Journal of Clinical Hypnosis, 42:3/42:4, 178-207.

Rossi, E. (2000 b). Exploring gene expression in sleep, dreams and hypnosis with the new DNA microarray technology: A call for clinical-experimental research. Sleep and Hypnosis: An International Journal of Sleep, Dream, and Hypnosis, 2:1, 40-46.

Rossi, E. (2002). The Psychobiology of Gene Expression: Neuroscience and Neurogenesis in Hypnosis and the Healing Arts. NY: Norton Professional Books.

Rossi, E. (2004). (Translator & Editor, Salvador Iannotti: Saiannot@tin.it) Discorso Tra Geni [Italian]. A Discourse with Our Genes: The Psychosocial and Cultural Genomics of Therapeutic Hypnosis and Psychotherapy. Benevento, Italy: Editris SAS Press. [Available in Italian and English editions] ISBN 88-89396-01-6.

Rossi, E., & Nimmons, D. (1991). The Twenty Minute Break: The Ultradian Healing Response. NY: Zeig, Tucker, Theisen, Inc.

Rossi, E. (2005a). The Memory Trace Reactivation and Reconstruction Theory of Therapeutic Hypnosis: The creative replaying of gene expression and brain plasticity in stroke rehabilitation. Hypnos,32, 5-16.

Rossi, E. (2005b). Einstein’s eternal mystery of epistemology explained: The four stage creative process in art, science, myth, and psychotherapy. Annals of the American Psychotherapy Association, 8, 4-11.

Rossi, E. (2005c). The ideodynamic action hypothesis of therapeutic suggestion: Creative replay in the psychosocial genomics of therapeutic hypnosis. The European Journal of Clinical Hypnosis. 6, 2, 2-12.

Rossi, E. (2005d). Gene Expression and Brain Plasticity in Stroke Rehabilitation: A Personal Memoir of Mind-Body Healing. American Journal of Clinical Hypnosis. 46:3, 215-227.

Rossi, E. (2005e). Creativity and the Nature of the Numinosum: The Psychosocial Genomics of Jung’s Transcendent Function in Art, Science, Spirit, & Psychotherapy. Spring, 72, 313-337.

Rossi, E. (2005f). (Laurent Carrer, Translator & Editor). Cinq essais de psychogénomique - Exploration d’une  nouvelle démarche scientifique axée sur l’interaction entre l’esprit et la molécule [Five essays on psychosocial genomics: Exploration of a new scientific approach to the interaction between mind and molecule]. Encinitas, CA, USA: Trancelations, ISBN: 0-9767350-0-8.

Rossi, E. (2005/2006). Prospects for exploring the molecular-genomic foundations of therapeutic hypnosis with DNA microarrays. American Journal of Clinical Hypnosis, 48 (2-3), 165-182.

Rossi, E. and Rossi, K. (2006). The neuroscience of observing consciousness and mirror neurons in therapeutic hypnosis. American Journal of Clinical Hypnosis, 48 (4), 263-277.

Roughgarden, J., Oishi, M., and Akcay, E. (2006). Reproductive social behavior: Cooperative Games to replace sexual selection. Science, 311, 965-969.

Schmidt-Hieber, C., Jonas, P., and Bischofberger, J. (2004). Enhanced synaptic plasticity in newly generated granule cells of the adult hippocampus. Nature, 429, 184-187.

Smith, S. (1995). Getting into and out of mental ruts: A theory of fixation, incubation, and insight. In Sternberg,  R. & Davidson, J. (Eds.)  The Nature of Insight. Cambridge, Massachusetts: MIT Press. 229-251.

Strickgold, R. (2005). Sleep-dependent memory consolidation. Nature, 437,

1272-1278.

Van Praag, H., Schinder, A., Christie, B., Toni, N., Palmer, T. and Gage, F. (2002). Functional neurogenesis in the adult hippocampus. Nature, 415, 1030-1034.

Wallas, G. (1926). The Art of Thought. NY: Harcourt.